Hoogsensitiviteit (HSP): wat het is, wat het niet is en hoe je het bij jezelf herkent

Je dag lijkt prima te gaan. Druk op je werk, kids halen en brengen, ergens ook nog even sporten, podcastje op onderweg naar huis. Je kent het vast wel. En toch merk je in de loop van de dag dat je volloopt. Je hoofd wordt drukker. Je voelt spanning in je nek en je kaken staan strak. Kleine dingen komen ineens harder binnen dan je zou willen. De muziek op kantoor staat te hard, je staat wéér in de file, de kinderen zijn druk en tijdens de lunch voel je de gespannen sfeer tussen collega’s.

Logisch dat je moe wordt van het verwerken van al deze informatie en dat je op zoek gaat naar een verklaring. Niet om een label opgeplakt te krijgen, maar omdat je er last van hebt en wil begrijpen: wat gebeurt er nou eigenlijk iedere keer bij mij? Klopt er iets niet aan mij? Stel ik me aan? Waarom lukt het anderen wel dit allemaal te managen en mij niet?

En ergens onderweg hoor of lees je iets over hoogsensitiviteit, overprikkeling en er gaat een lampje aan. Oké… maar wat is dat dan precies? Hoe werkt het? En wat kan ik ermee? Laten we bij het begin beginnen.

Als je eerst wilt checken of je veelvoorkomende HSP-kenmerken bij jezelf herkent, dan kun je ook eerst deze blog lezen: Ben ik hoogsensitief? Dit zijn veelvoorkomende kenmerken van HSP of de HSP-checklist bekijken.

Wat is hoogsensitiviteit (HSP) precies?

Hoogsensitiviteit is een aangeboren eigenschap waarbij je systeem gevoeliger reageert op alles wat er binnenkomt. Dat gaat over prikkels van buiten (geluid, drukte, licht, geur, sfeer), maar óók over prikkels van binnen (gedachten, emoties, lichamelijke signalen). Je pikt meer op, je verwerkt het diepgaander en je brein legt sneller verbanden.

De term HSP (Highly Sensitive Person) werd bekend door onderzoek van de Amerikaanse psychologe Elaine Aron. Zij beschreef dat een deel van de mensen van nature gevoeliger is voor prikkels. Dat is geen stoornis en geen afwijking. Het is een manier waarop je ‘afgesteld’ bent.

Belangrijk: HSP is dus niet alleen prikkels diepgaand verwerken. Dat hoort erbij, maar het is breder. Het gaat ook over hoe snel je iets oppikt, hoe sterk je reageert, hoe lang iets doorwerkt en hoeveel invloed je omgeving (werkdruk, tempo, verwachtingen, relaties, de sfeer in een ruimte) heeft.

Hoe kan hoogsensitiviteit zich uiten?

Je hoeft niet alles te herkennen, maar dit zijn dingen die ik vaak hoor en zie in mijn praktijk:

• Je merkt details, ondertoon of sfeer sneller op dan anderen, soms nog vóórdat iemand iets zegt.
• Drukke dagen komen 'later' binnen: je redt het op wilskracht en thuis zakt de energie ineens weg en ben je helemaal klaar.
• Je hebt behoefte aan rust of alleen-tijd om te ontladen, óók na leuke dingen.
• Je past je ongemerkt aan, gaat sneller over je grens en voelt veel verantwoordelijkheid.
• Je geniet intens (muziek, kunst, film, natuur, een goed gesprek), maar raakt ook sneller overprikkeld.

En misschien herken je dit ook: je kunt jarenlang denken dat het 'gewoon zo is', totdat je merkt dat het je steeds meer kost.

Wat ik zelf herken en wat veel HSP mij teruggeven is dat alleen aanpassen aan de ‘omgeving’ (andere baan, oordopjes, zonnebril, drukke menigte vermijden) maar beperkt helpt. Het lucht op en ontlast wellicht even, maar raakt niet de kern. Wat veel meer oplevert, is je eigen hoogsensitieve systeem leren kennen: hoe werkt het bij jou? Dat geeft inzicht, begrip en vaak ook wat meer mildheid en acceptatie naar jezelf.

Het ontdekken van je eigen ‘handleiding’ vergroot de opties die je hebt om de balans te bewaken tussen wat je aankan (belastbaarheid) en wat je doet en moet (belasting). Want zonder die balans brand je vanzelf op door overbelasting. Om het nog scherper te duiden: ik zie vaak een soort intern kannibalisme ontstaan. Je holt jezelf van binnenuit uit, om maar te blijven voldoen aan alles wat er moet en waarvan je denkt dat het van je wordt verwacht.

Een batterij die elke dag 100% geeft en maar tot 40% oplaadt, levert steeds minder energie en functioneert op den duur niet meer goed.

En meestal zie je dat pas écht, als je al te ver bent gegaan.

Wat hoogsensitiviteit niet is

Hoogsensitiviteit is geen stoornis of aandoening. Er bestaat geen diagnose of medicatie voor HSP. Je krijgt er geen stempel mee en je kunt er ook niet van genezen. Het is een eigenschap: een manier waarop jouw systeem informatie en indrukken oppikt en verwerkt.

Het is ook niet hetzelfde als stress, burn-out, angst of verlegenheid. Die dingen kunnen wel meespelen en elkaar versterken, maar HSP op zichzelf is iets anders. Soms is iemand hoogsensitief én overbelast. Soms is iemand vooral overbelast zonder dat diegene hoogsensitief is. Dat verschil scherp krijgen geeft ruimte, omdat je dan weet waar je naar kunt kijken.

En misschien nog de belangrijkste: HSP betekent niet dat je per definitie altijd kwetsbaar bent. Veel hoogsensitieve mensen zijn juist sterk, loyaal, creatief en consciëntieus. Alleen: als jouw systeem vaak met het gaspedaal ingedrukt op volle toeren draait, dan is het fijn als je ook leert afremmen en terugschakelen. Niet omdat je ‘te gevoelig’ bent, maar omdat je anders structureel over je eigen grens heen leeft. Wanneer je nu denkt: oké, maar hoe weet ik nu wat er bij mij gebeurt? Dan heb ik hieronder een praktische oefening voor je om daarmee aan de slag te gaan.

In één minuut meer inzicht: de DVD-check (denken – voelen – doen)

In coaching gebruik ik vaak een praktisch model dat je helpt om te checken hoe jij prikkels signaleert, verwerkt en hoe je gewend bent daar (automatisch) op te reageren. Het wordt de DVD-check genoemd en de kern is simpel: klopt wat je denkt, voelt en doet met elkaar?

Want daar gaat het vaak mis. Je hoofd zegt: “Niet zeuren. Doorgaan. Hoort erbij.”
Terwijl je lijf signalen geeft: spanning, onrust, vermoeidheid, kort lontje. En als die twee niet meer in lijn zijn, zie je dat vaak terug in je gedrag: je gaat door terwijl je eigenlijk al op bent, of je klapt dicht terwijl je hoofd nog honderd dingen wil.

Soms zit het ’m juist in keuzes die op papier heel logisch lijken. Je denkt: “Ik ga vanavond tóch mee. Goed voor de relatie, slim voor werk, anders is het ongezellig.” Dus je gaat. Je doet mee, lacht, en niemand merkt iets aan je.

Alleen: jij merkt het wél. Want die avond kost je veel meer dan je eigenlijk nog over had aan energie. En ergens wist je dat vooraf ook al. Je lijf gaf signalen, maar je had rationeel al besloten dat het ‘een goed idee’ was. Dus ging je, terwijl je eigenlijk al over je grens zat.

Als denken, voelen en doen meer op één lijn liggen en congruent zijn, merk je dat meteen: het kost minder, het klopt beter en je dag wordt er vaak gewoon leuker van.

Hoe werkt dit bij jou? Zo doe je de oefening (kost je echt maar één minuut):

1. Denken; wat gaat er door mijn hoofd? Welke afweging maak ik? Welke keuze maak ik?
2. Voelen; wat merk ik in mijn lijf? (spanning, ademhaling, hartslag, onrust, vermoeidheid)
3. Doen; wat doe ik concreet? Welke acties onderneem ik? En klopt dat met wat ik denk én voel?

Tip: doe dit eens drie dagen, een paar keer per dag. Niet lang, niet perfect, niet uitgebreid. Gewoon even eerlijk en kort opschrijven. Je ontdekt dan vaak snel waar je over je gevoel heen denkt, of waar je signalen negeert. Waar het wringt. Juist daar zit meestal de kans om het anders te gaan doen. Op een manier die wél klopt voor jou en die je energie geeft in plaats van kost.

Dit is ook waarom hoogsensitiviteit niet gaat over te gevoelig zijn of iets niet aankunnen. Het gaat over hoe jouw systeem signalen oppikt, diepgaand verwerkt én hoe jij hebt geleerd om daarmee om te gaan.

Zie dit als een simpele check-in met jezelf. Waar zit de ruis, waar negeer je (bewust of onbewust) signalen en waar klopt het juist wél? Loop je ergens tegenaan of wil je gewoon even sparren over wat je ziet gebeuren bij jezelf? Je mag me altijd een mail of appje sturen via: contact@freekmoerlands.nl / 06-48501588.

Als je wilt checken welke HSP-kenmerken jij bij jezelf herkent, kun je mijn HSP-checklist gebruiken als startpunt. Aanvullend daarop lees je hier ook een blog over veelvoorkomende HSP-kenmerken: Ben ik hoogsensitief? Veelvoorkomende kenmerken van HSP.